Het boek achterna: Charlotte

Mijn liefde voor Charlotte

Het was liefde op het eerste gezicht, toen schrijver David Foenkinos kunstenares Charlotte Salomon ‘ontmoette’. Zij al jaren dood, hij geobsedeerd door haar genialiteit. Mede dankzij het succes van zijn roman Charlotte bereikt haar bijzondere levenswerk wereldwijd een nieuw publiek.
tekst en beeld Vivian de Gier en Marc Brester

Wanneer je voor het eerst Leven? Of theater? onder ogen krijgt, kun je niet anders dan onder de indruk zijn. Dit gesamtkunstwerk van de Joodse Charlotte Salomon, die op 26-jarige leeftijd om het leven kwam in concentratiekamp Auschwitz, bestaat uit achthonderd gouaches die samen een verhaal vormen. Een soort opera eigenlijk, waarin ze personages opvoert, gebruikmaakt van muziek en tekst, en in één schilderij vaak meerdere taferelen samenbalt. Salomons kleurgebruik, de perspectieven die ze hanteert en door elkaar heen laat lopen, de details in de geschilderde figuurtjes… – Leven? Of theater? is even magistraal als fascinerend, en lijkt in niets op wat je ooit eerder hebt gezien.

Toen schrijver David Foenkinos dit kunstwerk twaalf jaar geleden voor het eerst zag, sloeg het in als een bom. ‘Ik ontmoette Charlotte bij toeval. Ik had een afspraak met een vriendin die in een museum werkte. Zij zei dat ik een bepaalde tentoonstelling écht moest zien voordat ik naar huis ging. Ik had nog nooit van Charlotte Salomon gehoord en had geen idee wat ik kon verwachten. Haar werk overdonderde mijn hart en mijn brein. In de maanden en jaren daarna raakte ik geobsedeerd door Charlotte, bijna alsof ik verliefd was. Ze nam me volkomen in beslag.’

Tentoonstelling dankzij succes

Het briljante en hartverscheurende kunstwerk Leven? Of theater? is nu voor het eerst in zijn geheel te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam, en dat is mede te danken aan het succes van Foenkinos’ roman Charlotte, die de belangstelling voor Salomons werk wereldwijd heeft aangewakkerd, tot in Brazilië aan toe. In de roman vertelt de Franse schrijver, die ook bezig is met een film over haar, over de dramatische levensgeschiedenis van Charlotte, die in 1917 werd geboren in Duitsland. Haar moeder stierf toen ze nog maar negen jaar oud was. Enkele jaren later hertrouwde haar vader met Paula, een struise zangeres. Charlotte was dol op Paula en koesterde een geheime liefde voor Paula’s zangpedagoog Alfred Wolfsohn. Vanwege de dreigende Tweede Wereldoorlog woonde Charlotte met haar grootouders in Frankrijk. Toen haar oma voor haar ogen uit het raam sprong, had haar grootvader het grote duistere geheim van Charlottes familie net onthuld: niet alleen haar grootmoeder, maar ook haar moeder, tante, overgrootmoeder en diverse mannelijke familieleden bleken zelfmoord gepleegd te hebben. Charlotte ontdekte dat ze uit een geslacht van zelfdoders kwam. Hierdoor belandde ze in een diepe crisis. Om haar angst te bezweren en zichzelf te genezen, begon ze al neuriënd als een bezetene haar emoties van zich af te schilderen. Met mogelijke deportatie dreigend op de achtergrond, produceerde ze honderden gouaches. Hieruit stelde ze Leven? Of theater? samen, pakte haar levenswerk in bruin pakpapier en gaf dit bij een kennis in bewaring. Niet lang daarna werd ze opgepakt en gedeporteerd.

Dingen die ik alt ijd voor lief nam, kregen ineens betekenis

Leven? Of theater? bestaat uit een voorspel, waarin Salomon haar familiegeschiedenis reconstrueert, een hoofddeel, dat vooral om haar obsessie voor Paula en Alfred Wolfsohn draait en een epiloog, waarin ze het trauma verwerkt van de zelfdoding van haar grootmoeder. De intensiteit van het kunstwerk en de dramatiek van Salomons leven laten geen toeschouwer onberoerd. ‘Iedereen die zich erin verdiept, krijgt een persoonlijke band met Charlotte Salomon,’ vertelt conservator Mirjam Knotter van het Joods Historisch Museum. Dat leidt tot interessante, soms twijfelachtige interpretaties die vaak evenveel zeggen over de beschouwer als over Salomon. Zo zijn er conclusies getrokken dat haar grootvader Charlotte heeft misbruikt en dat ze hem daarom zou hebben vergiftigd. Ook zou ze een fysieke relatie hebben gehad met Wolfsohn.

Volgens Knotter zijn zulke veronderstellingen ook riskant: de precieze toedracht zullen we nooit in detail weten en sommige bronnen spreken elkaar tegen ‘Dit werk is altijd puur autobiografisch opgevat, maar Salomon speelt nadrukkelijk met feit en fictie. In de inleiding presenteert ze zichzelf bijvoorbeeld nadrukkelijk als maker, maar dan als man. Ze geeft de hoofdrolspelers een andere naam; ze noemt zichzelf Charlotte Kann, Paula wordt Paulinka Bimbam genoemd, Amadeus Wolfsohn heet in het kunstwerk Daberlohn, en haar grootouders krijgen de achternaam Knarre.’

Doordacht kunstwerk

Hoewel op haar eigen geschiedenis gebaseerd, is de reeks schilderingen in de eerste plaats een zeer doordacht kunstwerk, aldus Knotter. ‘Het trillende voetje van haar dode oma is bijvoorbeeld een thema door het hele werk heen; ze gebruikt het als een symbool voor zelfmoord. Op een van de gouaches roept Charlotte Kann: “Laat me alsjeblieft niet krankzinnig worden!” en heeft ze zichzelf met dat voetje getekend. Salomon schilderde al deze gouaches in een jaar tijd, in een soort razernij, maar wel met een uitzonderlijk oog voor detail. Met deze tentoonstelling wil ik vooral laten zien hoe geniaal dit werk is.’

Zoals het Knotter jaren kostte om deze tentoonstelling tot stand te brengen, zo kostte het Foenkinos jaren voordat hij de roman Charlotte kon schrijven. ‘Zes jaar lang heb ik alle denkbare vormen uitgeprobeerd, maar niets werkte. Uiteindelijk besloot ik mezelf op te voeren in het boek, wat ik als fictieschrijver nog nooit had gedaan. Het was alsof ik in haar leven stapte en we samen het verhaal vertelden. Ook voelde ik dat elke zin niet langer mocht zijn dan één regel – maximaal zeventachtig tekens. Pas toen kon ik het schrijven.’ Deze bijzondere, gejaagde manier van vertellen maakt de wanhoop en ademnood, de opgejaagdheid tijdens haar korte leven, voelbaar.

Na deze krachttoer kreeg Foenkinos een jaar lang niets meer op papier. ‘Het voelde alsof deze roman een eindpunt was. Uiteindelijk bleek Charlotte niet mijn laatste boek te zijn. Maar ik ben ervan overtuigd dat het wel mijn belangrijkste zal blijven.

Livre magazine leven of theater