Japanse parels
De brug der dromen
LIVRE Exclusives
Exclusief
47250.jos-vos-livre-herfst-2017.jpg

Een interview met: Jos Vos

We kennen allemaal Haruki Murakami, maar andere Japanse schrijvers? Dit najaar ontsluit uitgeverij De Bezige Bij een groot aantal novellen van de grand seigneur van de Japanse literatuur: Junichiro Tanizaki. Zijn vertaler en inleider Jos Vos duidt zijn werk.

literair vertaler Japans

Het is een middag in Oxford, de plek waar Vlaming Jos Vos al ruim twintig jaar woont met zijn Japanse echtgenote. Hij geeft les in onder meer Nederlands aan een internationale school, maar bovenal ziet hij zich als literair vertaler Japans. Vos woonde zelf lange tijd in de streek waar veel van Tanizaki’s boeken zich afspeelden, tussen Kyoto en Osaka. ‘Om die reden wilde ik graag de novellen uit die periode vertalen. Net als Tanizaki ben ik gefascineerd door het rijke verleden van dat gebied. Maar omdat Tanizaki oorspronkelijk uit Tokyo komt en ook echt een kind van die stad is, heb ik ook een aantal verhalen uit zijn vroegere werk opgenomen.’

Het heeft geresulteerd in een kloek boek van bijna 600 pagina’s met novellen en verhalen, door Vos voorzien van een uitgebreide inleiding en een nawoord om de literatuur van de Japanse grootmeester voor de Nederlandse lezer te duiden. Tanizaki, die leefde van 1886 tot 1965, is als de ‘Louis Couperus’ van Japan en geldt als een van de drie belangrijkste Japanse auteurs van de vorige eeuw. Nog altijd wordt hij daar veel gelezen.

Tanizaki stond op het snijvlak van een nieuwe tijd: tot circa 1868 was de Japanse maatschappij zeer gesloten. Toen besloot de regering dat het land mee moest in de vaart der volkeren om zo naar een hoger welvaartsniveau te komen. Dat had op alle vlakken z’n weerslag: kimono’s en pakken werden gemengd in het straatleven, de cinema deed zijn intrede en ook de taal veranderde radicaal.

‘Grammaticaal kun je het klassiek en modern Japans vergelijken met Latijn versus Italiaans’, vertelt Vos. ‘De regering besloot bij de keuze voor het moderne Japans het dialect van het gebied rond Tokyo aan te houden. De periode waarin al deze veranderingen plaatsvinden

Wat direct opvalt: het merendeel van zijn novellen is zeer toegankelijk geschreven.

‘Al in zijn tijd was Tanizaki een populaire bestsellerauteur. Zijn bekendste boek, Stille sneeuwval, was een “doodgewone” familieroman. Ook vergeleken met de twee andere grote namen uit de Japanse literatuur van de vorige eeuw, Kawabata en Mishima, is Tanizaki’s werk veel minder obscuur en hermetisch. Hij bereikte dan ook hogere oplagen dan die twee. Maar zeker niet al zijn werk is zo makkelijk: zijn novellen De rietsnijder en Pijlwortel uit Yoshino hebben surreële dimensies en verwijzingen naar het traditionele kabuki-theater die voor ons onbekend zijn. Ik heb die verhalen dan ook van een extra inleiding voorzien.’

Junichiro tanizaki Junichiro Tanizaki Junichiro Tanizaki (1886-1965) is nog steeds een van de populairste literaire schrijvers van Japan. Zijn roman Stille sneeuwval wordt als een meesterwerk beschouwd. Zijn bekendste romans beschrijven de verrassende confrontatie van eeuwenoude Japanse tradities met een meer westerse levenswijze.
Junichiro Tanizaki
'Serieuze Japanners vonden Tanizaki’s verhalen wellicht wat sensatiebelust'

Er zitten ook ongewone verhalen tussen, verhalen die wij als controversieel zouden beschouwen. In Omtrent mijnheer Van de Groenheuvel, geschreven in nota bene 1926, speelt de hoofdpersoon met een sekspop. Hoe werden dit soort verhalen destijds ontvangen?

‘Serieuze Japanners vonden ze wellicht wat sensatiebelust en dachten dat Tanizaki iets te veel de donkere kant van de mens belichtte. Van overheidswege werden deze verhalen afgedaan als escapisme en getolereerd zolang het de moraal niet te veel schaadde. Want vergis je niet: in Japan heerste geen christelijke moraal. Vanuit boeddhistisch standpunt is alles wat op aarde gebeurt ondeugdelijk. Zolang je niet in het klooster zit, brengt alles je verder weg van de Boeddha. Het maakt dus niet zoveel uit wat het is: martelscènes of het eten bereiden.

Een interessant fenomeen is dat de militaire overheid Tanizaki’s succesroman Stille sneeuwval in eerste instantie wel verbood. Deze gaat over het zorgeloze Osaka van de jaren dertig en zou tijdens de Tweede Wereldoorlog worden uitgegeven. Dat vonden ze niet gepast: in oorlog moest literatuur strijdvaardig zijn. De roman is uiteindelijk in 1946 verschenen en werd een groot succes. Ook heeft Tanizaki zichzelf weleens gecensureerd. Hij vertaalde vanuit het klassiek Japans het duizend jaar oude Het verhaal van Genji. Daarin zit een scène waarin de keizerszoon een affaire heeft met zijn stiefmoeder. Hoewel die heel belangrijk is voor het verhaal, heeft Tanizaki de scène weggelaten, uit angst dat de militaire overheid hem zou aanklagen wegens schennis van de keizer.’

Yumeji Takehisa
Paul M. Griffith

De relatie tot vrouwen, of dit nu stiefmoeders of geliefden zijn, is een belangrijk thema in Tanizaki’s werk.

‘Ik ben benieuwd hoe lezeressen aankijken tegen de manier waarop Tanizaki de vrouw neerzet. In de klassieke Japanse literatuur lijdt de vrouw alleen, Tanizaki maakt juist een godin van haar, iemand die wordt aanbeden. Het interessante is dat de vrouwen zich in zijn verhalen uiteindelijk laten manipuleren door de man. Zoals in Shunkin – een schets: de hoofdpersoon Shunkin is een zeer dominante vrouw met een eigen willetje. Op een gegeven moment begint ze een relatie met een knaap. Hoe langer die duurt, hoe duidelijker het wordt hoe bezitterig hij is en alles in het werk stelt om haar te laten doen wat hij wil.’

De maatschappelijke veranderingen zie je duidelijk terug in het werk, met referenties naar het Westen. Tegelijkertijd grijpt Tanizaki op een zeker moment sterk terug op het verleden.

‘Tanizaki was een aartsromanticus. Het onbekende, de verandering vond hij opwindend. Vooral in de eerste jaren van zijn leven was hij erg bezig met het Westen, wat je weerspiegelt ziet in zijn vroege werk. Hij zal geen avantgardist zijn geweest, maar hij liep wel wat op de troepen vooruit. Zo vond hij de kimono een nonnenpij en mochten de dames van hem best wat meer bloot laten zien. Maar wanneer hij naar Kyoto verhuist als hij eind dertig is, raakt hij juist bekoord door het veel traditionelere karakter van die streek. Die is voor hem exotisch en appelleert ook aan jeugdherinneringen: het Japan daar is zoals het was in zijn vroege jeugd. Hij maakt in zijn verhalen bijvoorbeeld veel referenties naar klassieke Japanse literatuur, zoals Het verhaal van Genji. Zo komen de nieuwe en de oude tijd in het werk van Tanizaki samen.

In wezen is Tanizaki een modernist, vergelijkbaar met T.S. Eliot. Dat vind ik ook de kracht van Tanizaki: hij zoekt hoe het verleden weerspiegeld wordt in het heden en beziet de wereld er als één waarin wij allen erfgenamen zijn van onze voorouders. Dat is een thema dat in onze literatuur minder voorkomt, die is toch sterk gericht op het heden. Dat maakt Tanizaki’s werk zo fascinerend voor mij. Hij combineert dat thema bovendien met levendige karakters en dialogen, en een sluw gevoel voor humor.’

OVER:

Jos Vos

Jos Vos (1960) werd geboren in Genk en studeerde Engels en Nederlands. Elf jaar lang woonde hij in Japan, om in 1996 naar Oxford te verhuizen. Hij geeft daar les aan een internationale school, maar is vooral actief als literair vertaler.In 1997 debuteerde hij met de roman In Kyoto. In 2013 verscheen zijn vertaling van Het verhaal van Genji.
de-brug-der-dromen-cover.jpg

Junichiro Tanizaki De brug der dromen

Danny Meijer