Wit
LIVRE Exclusives
Exclusief
50735.Han-Kang-livre-magazine.jpg

Een interview met: Han Kang

De roman De vegetariër bracht Han Kang internationale bekendheid. Haar nieuwe boek bewijst nu dat ze een blijvertje is. Wit is een niet te classificeren boek, over de dood van haar oudere zusje. Poëtisch, hartverscheurend en van een ijzige schoonheid.

Met Wit laat Han Kang de exuberantie van eerder werk achter zich en verbluft ze de lezer met proza dat in geen enkel vakje te stoppen valt. Is Wit een roman of novelle, poëzie, prozagedicht of filosofie? Van alles een beetje en op alle vlakken indrukwekkend. De eerste pagina’s slaan je misschien uit het lood. De auteur informeert ons dat ze een boek wil schrijven over witte dingen. Ze begint die meteen voor ons op te lijsten: babyhemdje, zout, sneeuw, rijst, magnolia’s, ‘wit lachen’, enzovoort. Abstractie en poëzie wijken echter voor harde realiteit, als de schrijfster ons vertelt over de biografische werkelijkheid achter het boek: haar moeders eerste kind, een meisje, stierf al na twee uur, op een koude winterdag. Niet doodgaan, in godsnaam, niet doodgaan, herhaalt de moeder, maar in amper twee bladzijden is het leven van het meisje voorbij. Han Kang, aan de telefoon vanuit Zuid-Korea: ‘Het vijfde hoofdstuk van mijn vorige boek, Mensenwerk, beschreef de onmogelijkheid van het getuige-zijn, getuige van marteling, als vrouw. De verteller van het boek worstelde met traumatische herinneringen. In dat vijfde hoofdstuk ligt een ander personage op sterven, door kanker, en de verteller gaat haar ‘s nachts opzoeken. Ik vond het hoofdstuk anders dan de rest van het boek. Misschien was het te pijnlijk voor mij, voelde ik mij te nauw betrokken bij de verteller. Ik had de impuls om afstand te nemen van haar pijn en precies daardoor wist ik: dit hoofdstuk moet ik herschrijven. Ik gaf haar een monoloog in die nieuwe versie: niet doodgaan, in godsnaam, niet doodgaan. Dat waren de woorden die mijn moeder zei tegen mijn zusje, in de twee uur voor haar dood.’

Residentie in Warschau

‘In de zomer van 2013 ontmoette ik mijn Poolse vertaalster. Zij bezocht Seoel terwijl ze De vegetariër vertaalde, dus we hadden enkele gesprekken. Ze vertelde me over de mogelijkheid van een residentie in Warschau, aan de universiteit waar ze Koreaanse religie doceert. Op dat moment zat ik nog diep in het werk aan Mensenwerk en ik voelde dat daarna een verblijf in een ander land me goed zou doen. Terwijl ik mijn koffers aan het pakken was, vroeg een vriend me: waarom Polen, waarom nog een land met een heel droevige geschiedenis? (Kang heeft in eerder werk de zwartste bladzijden uit de geschiedenis van haar eigen land beschreven, red.) Maar als ik was uitgenodigd voor een ander land, had ik ook toegehapt. Ik wou gewoon elders zijn. Natuurlijk wist ik vaag wel iets over de geschiedenis van Polen, de Tweede Wereldoorlog, maar pas in Warschau kwam ik meer te weten over de geschiedenis van de stad en realiseerde ik me hoe tragisch die plek is. Ongeveer 95% werd verwoest in de Opstand van Warschau (in 1944, red.). Daarna is de stad volledig herbouwd en weer tot leven gewekt. Ik stelde me voor dat Warschau een metafoor was voor mijn oudere zusje.’

Het hart van het boek is het middelste hoofdstuk, waarin de vertelster haar eigen leven uitleent aan haar zus. Kang schrijft vignette-achtige, ultrakorte hoofdstukken, vertrekken van allerlei witten dingen en verbindt die met de dood en de kwetsbaarheid van het leven. Hoe bewust werd die afwijkende vorm uitgewerkt? ‘Er was geen schrijfstrategie. Ik ontdekte deze vorm. Ik zou zelf niet kunnen zeggen wat voor vorm het is, maar die 65 fragmenten waren de juiste manier om dit boek te schrijven in plaats van de traditionele vertelstijl van andere romans.’

En zo wandelt de gestorven zus dus door Warschau, met de ervaringen en herinneringen van de vertelster. Het wordt geleidelijk lastiger om de twee van elkaar te onderscheiden. De lezer ziet een soort geest, wandelend door een wereld met veel wit, vluchtige schoonheid en altijd de nabijheid van de dood. Het doet een beetje denken aan de Griekse mythe van Orpheus en Euridyce: Kang zingt haar zusje terug uit de dood. Als je het zo bekijkt, is de aanwezigheid van flarden poëzie in het boek niet eens zo raar meer. Immers, poëzie was in de eerste plaats bedoeld om te worden gezongen. Polen, waarom nog een land met een heel droevige geschiedenis? (Kang heeft in eerder werk de zwartste bladzijden uit de geschiedenis van haar eigen land beschreven, red.) Maar als ik was uitgenodigd voor een ander land, had ik ook toegehapt. Ik wou gewoon elders zijn. Natuurlijk wist ik vaag wel iets over de geschiedenis van Polen, de Tweede Wereldoorlog, maar pas in Warschau kwam ik meer te weten over de geschiedenis van de stad en realiseerde ik me hoe tragisch die plek is. Ongeveer 95% werd verwoest in de Opstand van Warschau (in 1944, red.). Daarna is de stad volledig herbouwd en weer tot leven gewekt. Ik stelde me voor dat Warschau een metafoor was voor mijn oudere zusje.’

Het hart van het boek is het middelste hoofdstuk, waarin de vertelster haar eigen leven uitleent aan haar zus. Kang schrijft vignette-achtige, ultrakorte hoofdstukken, vertrekken van allerlei witten dingen en verbindt die met de dood en de kwetsbaarheid van het leven. Hoe bewust werd die afwijkende vorm uitgewerkt? ‘Er was geen schrijfstrategie. Ik ontdekte deze vorm. Ik zou zelf niet kunnen zeggen wat voor vorm het is, maar die 65 fragmenten waren de juiste manier om dit boek te schrijven in plaats van de traditionele vertelstijl van andere romans.’ En zo wandelt de gestorven zus dus door Warschau, met de ervaringen en herinneringen van de vertelster. Het wordt geleidelijk lastiger om de twee van elkaar te onderscheiden. De lezer ziet een soort geest, wandelend door een wereld met veel wit, vluchtige schoonheid en altijd de nabijheid van de dood. Het doet een beetje denken aan de Griekse mythe van Orpheus en Euridyce: Kang zingt haar zusje terug uit de dood. Als je het zo bekijkt, is de aanwezigheid van flarden poëzie in het boek niet eens zo raar meer. Immers, poëzie was in de eerste plaats bedoeld om te worden gezongen.

Vertrekken vanuit de wagen

‘Mijn schrijven vertrekt altijd vanuit vragen. In De vegetariër stelde ik de vraag: kunnen wij de wereld, zo vol met geweld én schoonheid, omhelzen? Is het mogelijk geweld volledig af te wijzen? In Mensenwerk duwde ik de vraag nog ietsje verder: wat te denken van menselijke waardigheid, in conflict met menselijk geweld? Wit is meteen na Mensenwerk geschreven en het thema van menselijke waardigheid was nog dicht bij me. Deze keer wilde ik kijken naar iets in ons dat niet verwond of beschadigd of vernietigd kan worden. Misschien kunnen we dat iets wit noemen.’

Een van de manieren waarop dit iets zich manifesteert in de roman, is in de vorm van een doorzichtige vlinder. ‘Op een novemberavond zag ze de vlinder aan de rand van deze stad. (…) misschien waren de vleugels een paar keer bevroren geraakt en was het wit er daardoor uit verdwenen, zodat ze hier en daar vrijwel doorschijnend waren. (…) Nog heel even, en het wit is volkomen weg uit de vleugels. Ze worden dan iets heel anders en de vlinder wordt iets wat geen vlinder meer is.’ Merk op hoe, net voordat de passage kan ontaarden in kitsch, de auteur haar in de richting van het mysterie duwt.

Wit is een veelzijdig werk, dat van autobiografie en concrete observaties plots kan verschuiven naar fijnzinnige observaties over de fragiliteit van het leven én de hardnekkigheid ervan. Kang schrijft ergens: ‘Dat een mens ook nog is opgebouwd uit iets anders dan vlees en spieren beschouwde ze als een vreemd gelukkig toeval.’ ‘Mijn indruk is dat we lichaam en geest niet kunnen scheiden. Als ik pijn wil benoemen, dan zie ik mezelf fysieke pijn beschrijven. Dat voelt logisch voor mij. Wat fragiliteit betreft… Geweld is overal in de wereld en in de geschiedenis. Het is het thema van mijn werk.’

Noord Korea

Een thema, misschien, beïnvloed door de nabijheid van de vijandige kernmogendheid Noord-Korea? ‘Ik zie het verband wel, al is het thema universeel. Zuid-Korea zit al lang in dezelfde situatie. De oorlog is nooit geëindigd, hij is alleen maar onderbroken gedurende meer dan zestig jaar. Er is altijd de mogelijkheid van oorlog, maar je moet voortleven. Alles gaat door, elke dag. We hebben een combinatie ontwikkeld tussen spanning en dagelijkse onverschilligheid.

In Zuid-Korea praten we over de oorlog zoals we over religieuze concepten praten

Als we nieuws horen over een crisis, moet je de volgende dag toch weer uit bed en naar school, je boekhandel openen, enzovoort. In feite praten we in Zuid- Korea over de oorlog zoals we over religieuze concepten praten. Je kunt in een conversatie over je volgende leven of over de hemel praten, ook al geloof je er niet in. Snap je?’ ‘Het is trouwens niet alleen Noord-Korea; ook de VS, Rusland, China en Japan omringen ons met spanning. Die is geïnternaliseerd. Wat deze gevaarlijke situatie betreft, is er maar één ding dat ik echt kwijt wil: het belangrijkste voor Zuid-Korea is vrede. Er is meer dialoog nodig.’

De vegetariër gaf Han Kang een internationaal publiek. Voelt ze zich nu meer verplicht om culturele zaken uit te leggen, zaken die haar buitenlandse lezers niet kunnen weten? In het laatste hoofdstuk van Wit vertelt ze over de traditie om vóór een huwelijk kleding uit te wisselen tussen de families: zijden kleding voor de levenden, katoenen voor de overledenen. Die laatste kledingstukken worden vervolgens verbrand. In het boek wordt dit ritueel een emotioneel afscheid van de gestorven baby. ‘Ik probeer nooit de Koreaanse samenleving te tonen in mijn boeken. Dit klinkt misschien raar, maar bij het schrijven denk ik niet zoveel aan de lezers. De communicatie is tussen mij en het boek. Zal ik in staat zijn het af te werken? Komt het in de buurt van het ideaal dat ik in mijn hoofd had toen ik begon? Ik ga heen en weer tussen hoop en twijfel. En trouwens, ik kan mij een internationaal publiek gewoon niet inbeelden.’ (lacht) Heeft de roman de manier waarop haar lezers thuis haar kenden veranderd? ‘Veel mensen weten dat het boek een autobiografische laag heeft, maar het wordt niet beschouwd als memoires.

De vernieuwende vorm heeft veel aandacht gekregen.’ Geen wonder. Al zal dit soms pijnlijk mooie boek origineel zijn in alle talen en alle landen, in Zuid-Korea is het wellicht nog vreemder. Het literaire leven heeft daar bepaalde regels. Een debuut, bijvoorbeeld, mocht lange tijd geen roman zijn. Een schrijver moest eerst met korte verhalen naar buiten komen. ‘In het verleden volgde iedere schrijver dat pad, ja. Het ligt aan de literaire tijdschriften. Die staan erg sterk in mijn land. Eerst moet je verhalen plaatsen in die tijdschriften. De laatste jaren gaan debutanten sneller naar de roman. Het wordt nog wel steeds raar gevonden.’

Ik stelde me voor dat Warschau een metafoor was voor mijn oudere zusje

Terugkerend naar Wit, wijst de auteur nog op een laatste aspect: ‘Vergeet de politieke laag van het boek niet. Bijvoorbeeld de passage over de kaarsen, aangestoken voor de mensen die werden terechtgesteld tijdens de oorlog. Dat wordt in het boek verbonden met een gelijkaardige slachting in Korea.’ Eén van de verbazende elementen van Wit is hoe moeiteloos al die kleine observaties en flardjes poëzie zich samenvoegen tot een verhaal dat de hele wereld en de hele geschiedenis omvat. En het belangrijkste: hoe het schoonheid en brutaliteit naast elkaar laat bestaan. ‘In het laatste hoofdstuk keer ik terug naar Korea, waar ik ook in werkelijkheid dat stuk geschreven heb. Ik bedacht toen: als zij had geleefd, had ik niet bestaan. En als ik leef, betekent dit dat zij haar leven niet kon leven. Daarom moest ik afscheid van haar nemen. Dat is wat er gebeurt op het einde: geen simpel tot ziens, maar een moment waarop ik haar laatste adem inadem. Daarom is het boek ook een bevestiging van het leven.’

OVER:

Han Kang

Han Kang (1970) is een Zuid-Koreaanse schrijfster en muzikante, dochter van romancier Han Seung-won. Ze debuteerde in 1995. In 2015 volgde een internationale doorbraak met de roman De vegetariër; de Engelse vertaling werd bekroond met de Man Booker International Prize 2016 en het boek werd later ook verfilmd. De auteur bracht één cd uit, ter begeleiding van een essaybundel. Ze doceert creative writing.
50736.han-kang-wit-cover-livre-magazine.jpg

Han Kang Wit

Een onderkoeld, vaak verbluffend confronterend boekje, over leven en dood en een zus die de auteur nooit heeft mogen kennen...’ 19,99
MARK CLOOS TERMANS