De felomstreden kroon van Edward II Tom Lanoye

De schrijver & de Professor

Hoe verhoudt fictie zich tot de werkelijkheid? Deze editie duiken we de historie in: naar aanleiding van Tom Lanoyes bewerking van Marlowes De felomstreden kroon van Edward II spreekt hij professor Sobecki, specialist in de late Middeleeuwen en Renaissance. ‘Hoe keken ze destijds aan tegen homoseksualiteit?’

Het zijn drukke dagen voor Tom Lanoye: niet alleen is zijn roman Zuivering net uit, ook zijn twee toneelstukken van hem in productie gegaan: Solo Ten oorlog en De felomstreden kroon van Edward II. Voor de laatste titel, een bewerking van Christopher Marlowes klassieker over de Middeleeuwse koning, komen we samen in Zwolle, met als extra gast Sebastian Sobecki, professor Engelse middeleeuwse cultuur en literatuur aan de Rijksuniversiteit Groningen. Sobecki en Lanoye samenbrengen, betekent een prachtig, gepassioneerd verhaal horen over de Middeleeuwen en vroege Renaissance, dat fascinerende tijdsgewricht met een duistere tint, volstrekt andere sociale regels en de opkomst van het theater van Shakespeare. Beiden zijn grote liefhebbers van deze era, experts op het gebied. Een tijd waarover Johan Huizinga’s Herfsttij der Middeleeuwen vertelt, volgens beiden een subliem boek, zo niet een van de beste studies ooit verschenen in de Nederlandse taal.

Het was ook een tijd waarin een boek nog een andere functie had dan nu. Nog niet lang was de drukpers uitgevonden en het boek was zodoende een relatief zeldzaam verschijnsel. ‘Een boek stond symbool voor wijsheid en rijkdom’, zegt Lanoye. ‘Het was bijzonder om zoiets in huis te hebben.’ Ook had de auteur een andere positie en was poëzie sowieso belangrijker dan toneelstukken of proza. ‘Shakespeare, een tijdgenoot en rivaal van Marlowe, had zijn sonnetten rijkelijk geannoteerd,’ vertelt Lanoye. ‘Bij zijn toneelstukken zie je dat helemaal niet. Die waren blijkbaar minder belangrijk.’ Sobecki: ‘Grote namen werden gebruikt om boeken aan toe te schrijven, de authenticiteit van het werk was van geen belang vergeleken met tegenwoordig.’

De oorspronkelijke versie van De felomstreden kroon… kwam uit in 1593, drie dagen na de dood van Marlowe. Het verhaalt over koning Edward II van Engeland, die regeerde van 1307 tot 1327. De koning is een heerschap dat zich weinig interesseert voor goed bestuur van het land. Het welzijn van zijn mannelijke geliefde Gaveston, die hij overlaadt met titels en geschenken, vindt hij vele malen belangrijker. Zijn liefde voor koningin Isabella, met wie hij een zoon heeft, is nogal platonisch van aard. De aristocraten die de koning omringen winden zich op over de positie van de omhoog geklommen Gaveston en kiezen uiteindelijk voor radicale maatregelen.

Lanoyes bewerking van Marlowes stuk, die hij maakte op verzoek van toneelgezelschap Zuidpool, vindt hij zelf niet radicaal afwijken van het origineel: hij heeft vooral sterk gesnoeid in het aantal veldslagen en personages. ‘Waar actie in film uitstekend werkt, is dat op het toneel vaak ronduit saai.’ Al was de perceptie in de 16e eeuw toch wel anders, vult Sobecki aan: ‘Hoe meer doden er op het toneel vielen, hoe enthousiaster het publiek. Dat is wellicht een van de redenen dat Marlowe geliefd was in die dagen. Hij was een soort Quentin Tarantino. Marlowes stukken lezen als thrillers.

 

Sebastian Sobecki

Sebastian Sobecki is professor Engelse, middeleeuwse en vroegmoderne literatuur en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen. Sobecki specialiseert zich onder meer in het werk van Chaucer en Gower. Hij behaalde zijn PhD aan Cambridge University in Engeland.
‘Ook homoseksualiteit was geen probleem voor het hof, want vergeet niet dat masculiniteit heel anders was dan nu’

Perceptie

Dan heeft Lanoye twee prangende vragen voor Sobecki, over de perceptie van het stuk in de tijd waarin het voor het eerst werd opgevoerd: hoe subversief was het thema van homoseksualiteit in die dagen? En was het aanstootgevend dat iemand uit een lagere klasse, Gaveston, zo’n belangrijke positie aan het hof wist te veroveren?

In die dagen waren er strenge sociale regels rond allerlei zaken die we ons nu niet meer kunnen voorstellen. Het dragen van een kleur als groen was bijvoorbeeld voorbehouden aan koningen; je kon er werkelijk straffen voor krijgen als je die kleur droeg wanneer je niet tot die klasse behoorde. De ergste zonden waren sodomie, woekerpraktijken en afgoderij.

Tot op zekere hoogte moet Sobecki het antwoord schuldig blijven: ‘We weten niet precies wat mensen vonden van dit stuk, daar zijn geen archieven over. Wel weten we dat de elite veel meer “mocht” dan de gewone man, zeker op het toneel. Overspel bijvoorbeeld was iets waar straffen op stonden, maar in toneelstukken kon de elite dat wel doen. Ook homoseksualiteit was in dat opzicht geen probleem voor het hof, want vergeet niet dat masculiniteit heel anders was dan nu. Een opleiding was “well-rounded” en omvatte zachtere vaardigheden als poëzie schrijven. Ook is het aannemelijk dat het publiek iemand van de lagere klasse in die positie redelijk makkelijk accepteert

Tom Lanoye

Tom Lanoye (1958) is romancier, theaterauteur, dichter, scenarist en performer. Hij is vertaald in meer dan vijftien talen. In 2012 schreef hij het Boekenweekgeschenk Heldere hemel. Twee jaar later ontving hij voor zijn oeuvre de Constantijn Huygensprijs.

Schokkendst

Dat een bisschop in het stuk klappen krijgt, zal waarschijnlijk ook op applaus hebben mogen rekenen – zo’n vijftig jaar voor de opvoering van het stuk had koning Hendrik VIII de katholieke kerk het land uitgezet. De kerk kon dus bij het volk op beperkte sympathie rekenen. Nee, het schokkendste zat waarschijnlijk in iets anders, vermoedt Sobecki: ‘Koning Edward II stelt zichzelf boven het instituut van de monarchie. Hij kiest voor zijn eigen gerieven. En zoveel egoïsme was voor een koning niet betamelijk.’

De persoon Marlowe spreekt beiden ook tot de verbeelding. Net als generatiegenoot Shakespeare hield Marlowe zich op in Southwark, een uniek deel van Londen dat bekend stond om zijn vele inns en bordelen. Sobecki vermoedt dat Marlowe relatief succesvol was, maar dat hij van de toneelstukken niet kon leven. Net als de meeste mensen in die tijd leefde hij van commissies en hij had ook allerlei andere banen, waaronder zelfs spion. Marlowe had een wild leven en overleed jong, al op zijn 29ste. Lanoye: ‘Shakespeare is in veel opzichten net een stukje beter dan Marlowe, dramaturgisch, psychologisch, literair. Maar we weten niet hoe Marlowe zich had ontwikkeld als hij langer had geleefd. Zeker is dat hij prachtige werken heeft nagelaten.’

Tekst en beeld Hannah Jansen Morrison